الفاظش از نظر حسن و بهاء مختلف ميشد ، و هم جمله اش از نظر فصاحت و بلاغت متفاوت مىگشت ، و هم معنا و معارفش از نظر صحت و فساد ، و اتقان و متانت متغاير ميشد . در اينجا ممكن است شما خواننده عزيز بگويى : اينها همه كه گفتيد ، صرف ادعا بود ، و متكى بدليلى قانع كننده نبود ، علاوه بر اينكه بر خلاف دعوى شما اشكالهاى زيادى بر قرآن كرده‌اند ، و چه بسيار كتابهايى در متناقضات قرآن تاليف شده و در آن كتابها متناقضاتى در باره الفاظ قرآن ارائه داده‌اند ، كه برگشت همه آنها به اين است كه قرآن از جهت بلاغت قاصر است ، و نيز تناقضاتى معنوى نشان داده‌اند ، كه برگشت آنها به اين است كه قرآن در آراء و نظريات و تعليماتش بخطاء رفته ، و از طرف مسلمانان پاسخهايى به اين اشكالات داده‌اند ، كه در حقيقت برگشتش به تاويلاتى است كه اگر بخواهيم سخن قرآن را بان معانى معنا كنيم ، سخنى خواهد شد بيرون از اسلوب كلام ، و فاقد استقامت ، سخنى كه فطرت سالم آن را نمىپسندد . در پاسخ مىگوييم : اشكالها و تناقضاتى كه بدان اشاره گرديد ، در كتب تفسير و غير آن با جوابهايش آمده ، و يكى از آن كتابها همين كتابست ، و به همين جهت بايد بپذيريد ، كه اشكال شما به ادعاى بدون دليل شبيه تر است ، تا بيان ما . چون در هيچيك از اين كتابها كه گفتيم اشكالى بدون جواب نخواهى يافت ، چيزى كه هست معاندين ، اشكالها را در يك كتاب جمع آورى نموده ، و در آوردن جوابهايش كوتاهى كرده‌اند ، و يا درست نقل نكرده‌اند ، براى اينكه معاند و دشمن بوده‌اند ، و در مثل معروف ميگويند : اگر بنا باشد چشم محبت متهم باشد ، چشم كينه و دشمنى متهمتر است . خواهى گفت بسيار خوب ، خود شما در باره نسخى كه در قرآن صورت گرفته ، چه مىگويى ؟ با اينكه خود قرآن كريم در آيه ( ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها ، هيچ آيه اى را نسخ نمىكنيم ، مگر آنكه آيه اى بهتر از آن مىآوريم ، ) « 1 » و همچنين در آيه : ( وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ ، وَاللَّه أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ ، و چون آيتى را در جاى آيتى ديگر عوض مىكنيم ، بارى خدا داناتر است به آنچه نازل مىكند ) « 2 » ، اعتراف كرده : به اينكه در آن نسخ و تبديل واقع شده ، و بفرضى كه ما آن را تناقض گويى ندانيم ، حد اقل اختلاف در نظريه هست . در پاسخ مىگوييم مسئله نسخ نه از سنخ تناقض گويى است ، و نه از قبيل اختلاف در نظريه و حكم ، بلكه نسخ ناشى از اختلاف در مصداق است ، به اين معنا كه يك مصداق ، روزى با حكمى انطباق دارد ، چون مصلحت آن حكم در آن مصداق وجود دارد ، و روزى ديگر با آن حكم انطباق

--> 1 - سوره بقره آيه 106 2 - سوره نحل آيه 101